Er is een vrouw die ik nooit zal ontmoeten. Ik weet niet hoe ze eruitzag. Ik weet niet precies waar ze woonde, hoe haar stem klonk of welke naam ze droeg en ik weet zelfs niet precies wanneer ze leefde.
Maar ergens, heel ver terug in de tijd, leefde zij.
Een vrouw die volgens wetenschappers ongeveer 100.000 tot 200.000 jaar geleden moet hebben geleefd. En het bijzondere is: iedereen die vandaag leeft, draagt iets van haar mee.
Een minuscuul stukje van haar genetische nalatenschap.
De Mitochondriale Eva
Wetenschappers noemen haar de Mitochondriale Eva.
Die naam klinkt bijna alsof ze rechtstreeks uit een oud verhaal of een religieuze tekst komt. Maar haar bestaan is geen mythe. Het is een wetenschappelijke manier om een genetische voorouder aan te duiden.
Om te begrijpen hoe bijzonder dit is, moeten we even kijken naar mitochondriën.
Mitochondriën zijn kleine structuren in onze cellen die onder andere een belangrijke rol spelen bij het vrijmaken van energie. Ze bevatten hun eigen DNA: het mitochondriaal DNA, oftewel mtDNA.
En daar zit iets bijzonders aan. Ons mitochondriaal DNA erven we vrijwel uitsluitend van onze moeder.
Je krijgt het van je moeder.
Zij kreeg het van haar moeder.
Die kreeg het van haar moeder.
En zo kun je steeds verder teruggaan.
Een lange, ononderbroken keten van vrouwen. En ergens aan het begin van die ongelooflijk lange keten vinden we haar. De vrouw die wij de Mitochondriale Eva noemen.
Maar ze was niet de eerste vrouw
Dat vind ik misschien wel het belangrijkste om erbij te vertellen. De Mitochondriale Eva was niet de enige vrouw die toen leefde. En ze was ook niet de ‘eerste moeder van de mensheid’. Er leefden in haar tijd waarschijnlijk heel veel andere vrouwen. Ook zij kregen kinderen. Ook zij hadden dochters. Ook hun DNA werd doorgegeven.
Maar genetische lijnen kunnen uitsterven.
Bij de Mitochondriale Eva is juist het tegenovergestelde gebeurd. Haar mitochondriale lijn heeft de tand des tijds doorstaan. Van vrouw op dochter, van dochter op dochter, generatie na generatie.
Tot aan ons.
Dus… zijn wij allemaal familie?
Op een bepaalde manier: ja. Maar niet zoals we meestal bij het woord familie denken.
De Mitochondriale Eva is niet onze enige gemeenschappelijke voorouder. Ons volledige DNA komt natuurlijk van enorm veel verschillende voorouders. Maar als je uitsluitend kijkt naar het mitochondriaal DNA en de vrouwelijke lijn volgt, komen alle nu levende mensen uiteindelijk uit bij één gemeenschappelijke vrouwelijke voorouder.
En ineens wordt iets wat ontzettend abstract klinkt – genetica – heel menselijk.
Want voordat er landen waren, voordat er grenzen waren, voordat er talen waren en voordat mensen zichzelf in allerlei groepen gingen indelen... waren er moeders. Heel veel moeders. En dochters. En weer moeders. En weer dochters.
Een ketting die nooit mocht breken
Wanneer ik hierover nadenk, vind ik vooral dat ene idee ongelooflijk.
Om hier vandaag te zijn, moest er ergens in mijn vrouwelijke lijn steeds opnieuw een dochter geboren worden.
En niet één keer.
Honderden, duizenden generaties lang. Een moeder moest haar dochter krijgen. Die dochter moest blijven leven en uiteindelijk een dochter krijgen. En dat gebeurde steeds opnieuw. Door ijstijden heen. Door hongersnoden. Door ziektes, oorlogen en migraties. Door tijden waarin mensen waarschijnlijk dachten dat de wereld nooit veel groter kon zijn dan het stukje land dat ze konden zien.
En toch ging die ene draad verder. Tot bij mij. Tot bij jou.
Tot bij iedere andere vrouw die vandaag rondloopt. Misschien is dat wel het mooiste aan dit hele verhaal. We zijn allemaal het eindpunt van een keten die veel ouder is dan onze beschaving.
Een keten van levens.
Van vrouwen.
Van moeders.